Czym jest mobbing? Jakie zachowania świadczą o tym, że ktoś stosuje mobbing? I najważniejsze: czy istnieją skuteczne metody obrony?

Czym jest mobbing

Mobbing oznacza zachowania agresywne wobec drugiej osoby, stosowanie przemocy psychicznej, w tym zastraszanie, nękanie, prześladowanie. Słowo ‘mob’ oznacza po angielsku tłum, a mobbing rozumiany jest jako naciskanie jednego osobnika przez grupę. Osobnik zaczyna się izolować, a w efekcie kończy się to śmiercią. Etnolog Konrad Lorentz zaobserwował to zjawisko wśród grupy ptaków. Użył pojęcia mobbing określając w ten sposób agresywne zachowania zwierząt wobec pojedynczego osobnika. Heinz Leymann z kolei, psychiatra, obserwując swoich pacjentów i pytając o ich środowisko pracy wprowadził pojęcie mobbingu w relacjach ludzkich. Uznał, że po okresie co najmniej 6 miesięcy stosowania mobbingu wobec jednostki zaczynają pojawiać się u niej problemy ze zdrowiem psychicznym.

W Polsce pojęcie mobbingu wprowadzono do Kodeksu pracy w 2004 roku. Zgodnie z art. 943 par. 2 mobbing to “działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników”.

Zachowania świadczące o mobbingu

Osobą dopuszczającą się mobbingu może być zarówno pracodawca, jak i przełożony, współpracownik lub podwładny. Najczęstszymi metodami, które są wykorzystywane przez jednostkę stosującą mobbing są zachowania naruszające pozycję zawodową pracownika, jak i godzące w jego dobre imię. Jeżeli podejrzewasz, że ktoś stosuje wobec Ciebie mobbing, sprawdzić to z listą leymanowską, która w ramach 5 kategorii zawiera następujące zachowania mobbingowe:

I. Oddziaływania zaburzające możliwości komunikowania się:

  • Ograniczanie przez przełożonego możliwości wypowiadania się
  • Stałe przerywanie wypowiedzi
  • Ograniczanie przez kolegów możliwości wypowiadania się
  • Reagowanie na uwagi krzykiem lub głośnym wymyślaniem i pomstowaniem
  • Ciągłe krytykowanie wykonywanej pracy
  • Ciągłe krytykowanie życia prywatnego
  • Napastowanie przez telefon
  • Ustne groźby i pogróżki
  • Groźby na piśmie
  • Ograniczanie kontaktu przez poniżające, upokarzające gesty i spojrzenia
  • Różnego rodzaju aluzje, bez jasnego wyrażania się wprost

II. Oddziaływania zaburzające stosunki społeczne:

  • Unikanie przez przełożonego rozmów z ofiarą
  • Nie dawanie możliwości odezwania się
  • W pomieszczeniu, gdzie ofiara pracuje, przesadzenie na miejsce z dala od kolegów
  • Zabronienie kolegom rozmów z ofiarą
  • Traktowanie jak powietrze

III. Działania mające na celu zaburzyć społeczny odbiór osoby:

  • Mówienie źle za plecami danej osoby
  • Rozsiewanie plotek
  • Podejmowanie prób ośmieszenia
  • Sugerowanie choroby psychicznej
  • Kierowanie na badanie psychiatryczne
  • Wyśmiewanie niepełnosprawności czy kalectwa
  • Parodiowanie sposobu chodzenia, mówienia lub gestów w celu ośmieszenia osoby
  • Nacieranie na polityczne albo religijne przekonania
  • Żarty i prześmiewanie życia prywatnego
  • Wyśmiewanie narodowości
  • Zmuszanie do wykonywania prac naruszających godność osobistą
  • Fałszywe ocenianie zaangażowania w pracy
  • Kwestionowanie podejmowanych decyzji
  • Wołanie na ofiarę używając sprośnych przezwisk lub innych wyrażeń, mających ją poniżyć
  • Zaloty lub słowne propozycje seksualne

IV. Działania mające wpływ na jakość sytuacji życiowej i zawodowej:

  • Nie dawanie ofierze żadnych zadań do wykonania
  • Odbieranie prac, zadanych wcześniej do wykonania
  • Zlecanie wykonania prac bezsensownych
  • Dawanie zadań poniżej jego umiejętności
  • Zarzucanie wciąż nowymi pracami do wykonania
  • Polecenia wykonywania obraźliwych dla ofiary zadań
  • Dawanie zadań przerastających możliwości i kompetencje ofiary w celu jej zdyskredytowania

V. Działania mające szkodliwy wpływ na zdrowie ofiary:

  • Zmuszanie do wykonywania prac szkodliwych dla zdrowia
  • Grożenie przemocą fizyczną
  • Stosowanie niewielkiej przemocy fizycznej
  • Znęcanie się fizyczne
  • Przyczynianie się do ponoszenia kosztów, w celu zaszkodzenia poszkodowanemu
  • Wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu zamieszkania, lub miejscu pracy ofiar
  • Działania o podłożu seksualnym

Sprawdź, czy dotyka Ciebie podobne zachowanie. Walcz o swoje zdrowie psychiczne.

Kontekst, czyli co sprzyja mobbingowi?

Jakie czynniki sprzyjają pojawieniu się mobbingu w miejscu pracy?

Po pierwsze, usposobienie. Co prawda, nie ma ani osobowości “sprawcy”, ani “ofiary”, ale każdy z nas ma swoją jasną i ciemną stronę, a to jak się zachowujemy często uwarunkowane jest przez sytuację, okoliczności i inne czynniki, np. autorytety. Jednakże pewne cechy osobowościowe wpływają na to, że możemy stać się “sprawcą” lub “ofiarą” mobbingu. “Sprawcy” to często osoby, które mają potrzebę nadmiernej kontroli, wysoki stopień neurotyczności, zaniżone bądź zawyżone poczucie własnej wartości. Natomiast osoby poszkodowane często są bardzo pracowite i wrażliwe. Są młode albo powyżej 50 roku życia, bez układów bądź w szczególnej sytuacji życiowej: mają kredyt, inne trudności, problemy. Czasami mobbingu doświadczają osoby, które odkryły jakieś nieprawidłowości w firmie.

Po drugie, funkcjonowanie i kultura organizacyjna. Duża liczba zatrudnionych wpływa na brak informacji o tym, co się w firmie dzieje. Również hierarchia, brak sprecyzowanych zakresów obowiązków, niejasne zasady komunikacji. Zachowaniom nieetycznym sprzyja także brak informacji o zasadach przyznawania premii, awansu czy otrzymywania podwyżek.

Po trzecie, impuls wywoławczy. Czasami zaczyna się od konfliktu, a kolejne wydarzenia są efektem domina. I chociaż początkowo sytuacja wydaje się niegroźna, częstotliwość pewnych zdarzeń staje się coraz większa, doprowadzając do zachowań agresywnych, takich jak np. dręczenie psychiczne.

Jak się bronić?

Prawdą jest, że mobbing może działać, jeżeli osoby, które go doświadczają o tym nie mówią. Dlatego tak ważne jest wzmacnianie swojej asertywności. Warto także poszerzać wiedzę na temat mobbingu, by mieć świadomość, w jakiej sytuacji się znaleźliśmy.
Dlatego, jeżeli masz jakiekolwiek podejrzenia, sprawdź, czy dotyka Ciebie zachowanie noszące znamiona mobbingu. I chroń siebie.

Prośba o wsparcie i wyjście po pomoc to znaczący i ważny, lecz jednocześnie bardzo trudny krok. Często osoba, która doświadcza mobbingu obwinia siebie za zaistniałą sytuację, czuje wstyd. Trudno jej przez to prosić o pomoc. A to jest niezwykle kluczowe. Dlatego jeżeli nie doświadczasz mobbingu, ale jesteś świadkiem, reaguj. Wesprzyj osobę, która znalazła się w tak trudnym położeniu.

Jeżeli podejrzewasz lub wiesz, że wobec Ciebie stosowany jest mobbing, zapisuj wszystkie sytuacje, które o tym świadczą. Warto dodać miejsca i daty, cytaty, wskazywać świadków sytuacji. Zbieraj maile, staraj się prowadzić z mobberem komunikację pisemną, rozmawiaj z tą osobą w obecności współpracowników. Opowiadaj i rozmawiaj z innymi o tym, co się dzieje, jakich sytuacji doświadczasz, opisuj je, rób notatki. Zawsze reaguj na słowa, groźby, okaż brak akceptacji zachowaniom mobbingowym.

Obrona formalna

Poza wykorzystywaniem umiejętności interpersonalnych i przyjmowaniu asertywnej postawy, są jeszcze kroki formalne, które należy podjąć, by ochronić siebie. Poniżej niektóre z nich:

1. Wezwanie do zaprzestania:

Skierowanie do mobbera wezwania do zaprzestania stosowania mobbingu: może być ono ustne, ale lepiej sporządzić je pisemnie. Będzie to dokument, w którym napiszemy, że uważamy, że pan/pani X stosuje wobec nas mobbing, wskażemy argumenty i wystąpimy z prośbą o zaprzestanie działań. Po co to? Choć wydaje się to niemożliwe, niektórzy mogą nie zdawać sobie sprawy z tego, że stosują mobbing. Co więcej, wezwanie będzie stanowiło dowód w przypadku procesu sądowego.

2. Poinformowanie przełożonego

Bezsprzecznie należy poinformować przełożonego o zaistniałej sytuacji. Jeżeli to właśnie przełożony jest osobą mobbującą, wówczas nalezy zwrócić się do kierownictwa wyższego szczebla bądź bezpośrednio do pracodawcy. Bowiem pracodawca jest zobowiązany przeciwdziałać mobbingowi (zgodnie z art. 943 § 1. K.p.). Ma obowiązek podejmowania działań zapobiegających temu zjawisku w miejscu pracy. Najczęściej są to procedury antymobbingowe, kreowanie odpowiedniej kultury organizacyjnej, przeprowadzanie szkoleń z zakresu przeciwdziałania mobbingowi czy form ochrony przed mobbingiem.

Pracodawca powinien zapewnić pracownikowi możliwość złożenia skargi w przypadku podejrzeń o stosowanie wobec niego mobbingu. Skarga powinna zawierać: opis działań bądź zachowań, które wskazują na mobbing, wskazanie imienia i nazwiska osoby stosującej działania mobbingowe, przytoczenie dowodów lub podanie uzasadnienia, które potwierdzają zachowania mobbingowe. Skargę należy złożyć pisemnie oraz opatrzyć własnoręcznym podpisem. Skargi anonimowe nie powinny być przyjmowane przez pracodawcę, by nie doprowadzać do nadużyć.

Po tym jak skarga wpłynie do pracodawcy, powinien on powołać bezstronną komisję antymobbingową w celu wyjaśnienia skargi i jej zasadności. Komisja powinna być bezstronna, dlatego jej skład powinien obejmować przedstawiciela pracowników, pracodawcy oraz osobę wskazaną wspólnie przez pracowników oraz pracodawcę. W toku pracy komisji należy zapewnić możliwość wypowiedzenia się zarówno pracownikowi skarżącemu, jak i osobie, której zarzuca się mobbing.

3. Konsultacja z instytucjami zewnętrznymi

Warto skorzystać z pomocy lekarza, psychologa, a także instytucji zewnętrznych, tj. Państwowej Inspekcji Pracy.

Państwowa Inspekcja Pracy zajmuje się nadzorem i przestrzeganiem przepisów prawa pracy (działalność Inspekcji reguluje ustawa o PIP). W przypadku mobbingu najczęściej kontrola przeprowadzana jest w związku z sygnałami płynącymi od pracowników danej firmy, którzy doświadczyli mobbingu. Inspektorzy sprawdzają, czy pracodawca wywiązuje się z obowiązku prowadzenia działań zapobiegających występowaniu tego zjawiska w zakładzie pracy. Jednakże w przepisach brak konkretnych działań, które pracodawca musi podjąć. W związku z tym nie ma możliwości zobowiązania pracodawcy do podjęcia konkretnych działań, czy też wdrożenia określonych metod. Pozostaje zatem zakwestionowanie skuteczności podejmowanych przez pracodawcę działań i sposobów zapobiegania mobbingowi w przypadku stwierdzenia występowania zjawiska w ramach prowadzonej kontroli. Bowiem to pracodawca decyduje jakie środki podejmuje, by skutecznie przeciwdziałać zjawisku mobbingu.

4. Sąd pracy

Ostatni krok to skierowanie sprawy do sądu pracy. Warto zaznaczyć, że to osoba, która doświadczyła mobbingu musi to udowodnić w procesie. Do sądu należy rozstrzygnięcie, czy mobbing miał miejsce. Dlatego będą potrzebne dowody i dlatego warto je zbierać. Ogromną wartość mają zeznania świadków. Zapisuj wszystkie sytuacje, które miały miejsce i które świadczą o stosowaniu mobbingu, warto dodać miejsca i daty okoliczności, cytaty, wskazać świadków sytuacji, zbierać e-maile.

Co można zyskać kierując sprawę do sądu?

Obecnie, zgodnie z przepisami prawa pracy, jeżeli pracownik z powodu mobbingu doznał szkód na zdrowiu, wówczas może dochodzić zadośćuczynienia. Zgodnie z art. 943 par. 3 Kodeksu pracy pracownik, u którego mobbing wywołał rozstrój zdrowia, może dochodzić od pracodawcy odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

Co więcej, jeżeli z powodu mobbingu pracownik rozwiązał umowę o pracę, może dochodzić od pracodawcy odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Obecnie jest to 2250 złotych. Natomiast maksymalna wysokość odszkodowania nie została określona. W sądzie pracownik wykazuje rozmiary szkód jakich doznał z powodu mobbingu.

Pamiętaj:

Rób notatki, cytuj wypowiedzi mobbera, opisuj sytuacje, rozmawiaj z ludźmi. A z osobą, która stosuje wobec Ciebie mobbing prowadź rozmowy przy świadkach, ogranicz lub wyeliminuj spotkania sam na sam. Wzmacniaj asertywność i poszukaj wsparcia społecznego.

Skutki mobbingu

Osoba, która doświadcza mobbingu czuje się ośmieszona, poniżona, i taki też jest cel mobbera. Chodzi o odizolowanie pracownika, zmniejszenie jego samooceny, pewności siebie i wyeliminowanie z zespołu. Pracownik czuje się niedoceniany, odczuwa napięcie, stres, traci chęci do pracy, motywację. Boryka się z lękami, zmniejsza się jego poczucie przydatności zawodowej. Pojawia się fobia społeczna, osoba zaczyna bać się ludzi, traci poczucie zaufania i bezpieczeństwa. Często stan pogłębia się, następuje nasilenie napięcia i obaw przed utratą stanowiska, pogorszenie stanu zdrowia, a w efekcie często depresja.

A zatem, nie daj się, bo jest o co walczyć.

Więcej:

  • Heinz Leymann, The Content and Development of Mobbing at Work, European Journal of Work and Organizational Psychology, 1996,
  • Kodeks pracy

Jeżeli doświadczyłeś lub doświadczyłaś mobbingu i chcesz opowiedzieć swoją historię, dodaj komentarz lub napisz do mnie: martyna@karieruje.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.